SDS-plus of SDS-max: welke opname heeft u nodig?

Het verschil zit in de schacht: SDS-plus is 10 mm dik en heeft vier groeven, SDS-max is 18 mm dik en heeft vijf groeven. Die twee maten bepalen op welke machine de boor past, want een SDS-plus boor valt los in een SDS-max opname en een SDS-max boor gaat er bij een SDS-plus machine niet in.

Daarmee is de vraag “welke boor heb ik nodig” eigenlijk al beantwoord: kijk naar de machine, niet naar het gat. Toch loont het om te weten waarom de twee systemen naast elkaar bestaan. Dat voorkomt dat u een 12 mm gat boort met een machine van 10 kilo, of een doorvoer van 40 mm probeert te maken met een boorhamer van 3 kilo.

Wat is SDS eigenlijk?

SDS staat voor Steck, Dreh, Sitzt: insteken, draaien, zit vast. Het systeem is halverwege de jaren zeventig ontwikkeld omdat de klassieke driebekboorkop niet tegen slagwerk kon. In zo’n boorkop wordt de boor aan alle kanten klemgezet. Bij hameren wil de boor honderden keren per seconde naar achteren bewegen, en dat kan niet als hij vastgeklemd zit. Het gevolg is dat de kop zichzelf losklopt en de schacht rondslijt.

Bij SDS gebeurt precies het omgekeerde. De boor zit niet geklemd, maar hangt los in de opname. Twee ronde groeven in de schacht worden vastgehouden door vergrendelnokken, zodat de boor er niet uit valt. Twee of drie open wiggroeven nemen het koppel over, zodat de boor meedraait. In de lengterichting heeft de boor speling: hij kan een paar millimeter axiaal heen en weer bewegen.

Dat is precies de bedoeling. De zuiger in de machine slaat via een slagbout op het achtereinde van de boor, en die slag loopt ongehinderd door de boor naar de betonwand. Er zit geen klem tussen die de energie opvangt. Vandaar dat een boorhamer van 3 kilo met SDS-plus sneller door beton gaat dan een klopboormachine van hetzelfde vermogen.

Dit is ook de reden dat u een SDS-boor nooit in een gewone boorkop moet spannen. De ronde groeven geven de bekken niets om op te klemmen, de boor slipt en de schacht raakt onherstelbaar beschadigd.

SDS-plus en SDS-max naast elkaar

De belangrijkste maten op een rij. De cijfers voor slagenergie en machinegewicht zijn typische waarden voor courante machines, niet de uiterste grenzen van wat er bestaat.

Kenmerk	SDS-plus	SDS-max
Schachtdiameter	10 mm	18 mm
Groeven	4 (2 gesloten rond, 2 open wig)	5 (2 gesloten rond, 3 open wig)
Insteekdiepte in de opname	ongeveer 40 mm	ongeveer 90 mm
Typisch machinegewicht	2,5 tot 4,5 kg	6 tot 12 kg
Typische slagenergie	1,5 tot 5 J	6 tot 20 J en hoger
Gangbaar diameterbereik	4 tot 30 mm	12 tot 52 mm, met kernboor verder
Waarvoor	Pluggen, ankers, leidingdoorvoeren, montagewerk	Grote doorvoeren, gewapend beton, hakwerk, kernboren

De insteekdiepte verklaart veel. Een SDS-max schacht zit ruim twee keer zo diep in de machine als een SDS-plus schacht. Bij 20 joule per slag moet die kracht ergens heen, en een korte schacht van 10 mm zou de lagers en de vergrendeling slopen.

Hieronder staat het volledige assortiment hamerboren, zowel SDS-plus als SDS-max, zodat u de maten naast elkaar kunt zien.

En SDS-top en SDS-quick?

U komt soms nog twee andere aanduidingen tegen. SDS-top heeft een schacht van 14 mm en was bedoeld voor machines tussen 2 en 5 kilo, als tussenmaat. Het systeem heeft nooit voet aan de grond gekregen en is uit productie. Loopt u een oude machine tegen het lijf met SDS-top, dan is het vinden van boren het grootste probleem, niet de techniek.

SDS-quick is een lichte variant voor compacte accuboormachines. De schacht is geen 10 mm maar een zeskantvormig profiel, waardoor er naast boren ook bits in passen. Het komt alleen voor bij een enkele serie lichte machines en speelt in professioneel werk geen rol.

Hoe ziet u aan een losse boor welke opname het is?

Ligt er een boor zonder verpakking in de bus, dan herkent u de opname in vijf seconden. Werk deze volgorde af.

1. Meet de schacht met een schuifmaat. 10 mm is SDS-plus, 18 mm is SDS-max, 14 mm is de oude SDS-top. Geen schuifmaat bij de hand? Een SDS-plus schacht is ongeveer zo dik als een potlood, een SDS-max schacht duidelijk dikker dan uw duim breed is.
2. Tel de open groeven. Dat zijn de groeven die tot aan het uiteinde doorlopen en dus open eindigen. Twee open groeven betekent SDS-plus, drie open groeven betekent SDS-max.
3. Kijk naar de gesloten groeven. Beide systemen hebben er twee: sleuven die in de schacht beginnen en eindigen, met een gesloten kopje aan het uiteinde. Daar grijpen de vergrendelnokken in. Zitten die er niet, dan is het geen SDS-boor maar een boor met ronde of zeskantschacht voor een gewone boorkop.
4. Vergelijk de lengte van het glad gepolijste stuk. Bij SDS-plus is dat ongeveer 40 mm, bij SDS-max ongeveer 90 mm. Op een gebruikte boor ziet u dat aan het glimmende deel dat in de machine heeft gezeten.

De hele schacht is genormeerd, wat betekent dat een boor van de ene fabrikant zonder meer in de machine van een andere past. Dat is de hele winst van een open standaard: u koopt boren op maat en materiaal, niet op merk machine.

Waarom bestaat er een adapter van SDS-max naar SDS-plus?

Er zijn adapters te koop die met een SDS-max schacht in de machine gaan en aan de voorkant een SDS-plus opname hebben. Dat klinkt als de oplossing voor twee bussen gereedschap, maar dat is het maar half.

Zinnig is zo’n adapter in één situatie: u staat met de zware machine op de steiger, het gros van het werk is 40 mm doorvoer, en er moeten tussendoor vier gaatjes van 10 mm voor beugels. Dan bespaart de adapter u een loopje naar de bus.

Onverstandig is hij bij alles wat langer duurt dan die vier gaatjes. Drie redenen.

• Slagenergie past niet bij de boor. Een SDS-max machine slaat met 10 tot 20 joule. Een SDS-plus boor van 8 mm is ontworpen op maximaal ongeveer 5 joule. De hardmetalen snijplaat krijgt klappen die hij niet aankan en breekt of scheurt uit.
• De adapter bouwt speling op. U zet een losse verbinding in een losse verbinding. De rondloopfout telt op, wat leidt tot een rafelig gat en versnelde slijtage van zowel de adapter als de opname van de machine.
• De machine bouwt langer. U verliest zo’n 10 cm werklengte en het gewicht komt verder naar voren. Boven het hoofd boren wordt daarmee zwaar en onnauwkeurig.

De omgekeerde adapter, SDS-plus naar SDS-max, bestaat om een goede reden niet. Een lichte machine kan een boor van 40 mm eenvoudigweg niet aandrijven.

Voor het gangbare werk tot 30 mm is een echte SDS-plus boor altijd beter dan een adapter. Hieronder de hamerboren met twee snijders, de standaard voor pluggen en ankers tot ongeveer 16 mm.

De fout die iedereen maakt

De meest voorkomende fout is de combinatie van een te zware machine met een te dunne boor. Iemand pakt de SDS-max machine met adapter voor een reeks gaten van 10 mm, omdat die nou eenmaal in de bus stond. Het resultaat: de snijplaat scheurt uit, de boor wandelt weg aan het begin, en het gat wordt ruimer dan de plug nodig heeft. Een chemisch anker in zo’n gat haalt zijn opgegeven trekwaarde niet.

De omgekeerde fout is minder zichtbaar maar duurder. Met een SDS-plus machine van 3 kilo een gat van 30 mm boren kan technisch, maar bij 3 joule per slag verbrijzelt u het beton nauwelijks. U drukt harder, de boor wordt heet, en het hardmetaal verliest zijn hardheid. Dan gaat het mis in de machine: het slagwerk en de lagers krijgen de tegenkracht die eigenlijk in het beton had moeten verdwijnen.

Een vuistregel die werkt: de boordiameter in millimeters moet ruwweg onder de tien keer de slagenergie in joules blijven. Drie joule betekent comfortabel tot ongeveer 30 mm, en dan nog alleen in ongewapend beton. Twijfelt u, kijk dan op het typeplaatje van de machine.

Raakt u wapening, stop dan met hameren. Een hamerboor snijdt geen staal. Voor gaten door zwaar gewapend beton of hard natuursteen kiest u een andere techniek, bijvoorbeeld diamantboren die het materiaal wegslijpen in plaats van verbrijzelen.

Wanneer stapt u over van plus naar max?

Twee grenzen bepalen het. De eerste is de diameter, de tweede is hoelang u aan het werk bent.

De grens in millimeters

Tot 26 mm is SDS-plus de logische keuze. Boven 26 mm loopt u tegen de bovenkant van het systeem aan: de schacht van 10 mm moet dan een koppel overbrengen waarvoor hij niet gedimensioneerd is. In beton van hogere sterkteklasse, C35 en zwaarder, leggen ervaren boorders de grens eerder bij 20 mm. In gewapend beton geldt hetzelfde.

Tussen 26 en 30 mm bestaan SDS-plus boren wel degelijk, maar dat is werk voor een paar gaten, niet voor een dag. Vanaf 30 mm is SDS-max geen luxe meer maar noodzaak.

De grens in werkduur

Diameter is niet het hele verhaal. Boort u vijf gaten van 24 mm, dan is SDS-plus prima. Boort u er tachtig op één dag, dan is SDS-max sneller en houdt de machine het langer vol. Een ruwe grens: boven de twee uur aaneengesloten boren op 20 mm of meer stapt u over naar SDS-max. Niet omdat de kleine machine het niet kan, maar omdat hij daarbij structureel op zijn maximum draait, en dat kost koolborstels, lagers en uiteindelijk de machine.

Voor het zwaardere werk vanaf ongeveer 20 mm zijn hamerboren met vier snijders de betere keuze. De extra snijders verdelen de slag en houden de boor rond in het gat, ook als u wapening schampt.

Twijfelt u over het aantal snijders, dan is de vuistregel simpel: twee snijders tot ongeveer 16 mm, en vier snijders daarboven of in gewapend beton.

Kort samengevat

• SDS-plus heeft een schacht van 10 mm met vier groeven, SDS-max een schacht van 18 mm met vijf groeven. De systemen zijn niet uitwisselbaar.
• Bij SDS zit de boor los in de opname en beweegt hij axiaal mee, zodat de slag ongehinderd naar het beton loopt.
• Herken de opname door de schacht te meten en de open groeven te tellen: twee open groeven is plus, drie is max.
• Een adapter van SDS-max naar SDS-plus is bedoeld voor een handvol gaten, niet voor een werkdag. De slagenergie past niet bij de dunne boor.
• Stap over naar SDS-max boven 26 mm, in hard of gewapend beton al vanaf 20 mm, en bij meer dan twee uur aaneengesloten boorwerk.