Welke gatzaagdiameter heb ik nodig? Maattabel

U meet niet de buis of de spot zelf. U kijkt naar de opgegeven inbouwmaat of zaagmaat van de fabrikant, en daar telt u een vaste speling bij op. Voor een inbouwspot is die speling nul, want de zaagmaat is al de gatmaat. Voor een leidingdoorvoer telt u 5 tot 12 mm bij de buitendiameter van de buis.

Dat onderscheid is de hele kern van dit artikel. Wie met een schuifmaat aan een spot gaat meten, komt op de buitendiameter uit en zaagt vervolgens een gat dat de afdekring niet meer bedekt. Hieronder staat per toepassing welke maat u aanhoudt, en waarom.

Zaagmaat, inbouwmaat en buitendiameter: wat is wat

Drie maten die door elkaar lopen en telkens dezelfde fout opleveren.

• Zaagmaat (inbouwmaat): de diameter van het gat dat u zaagt. Dit is de maat die de fabrikant opgeeft.
• Inbouwdiepte: hoe diep het voorwerp achter het vlak zit. Bepaalt of het achter uw plafond of in uw wand past, niet de zaagdiameter.
• Buitendiameter: de zichtbare rand of afdekplaat. Die is altijd groter dan de zaagmaat en heeft minimaal 4 mm overlap nodig aan elke zijde.

Bij een inbouwspot met zaagmaat 75 mm en buitendiameter 85 mm zaagt u dus 75 mm. De ring van 85 mm dekt dan aan alle kanten 5 mm af. Zaagt u 85 mm omdat u de ring hebt opgemeten, dan valt de spot door het plafond.

Veel spots geven een bereik op in plaats van één getal, bijvoorbeeld “zaagmaat 60 tot 69 mm”. De klemveren overbruggen dat verschil. Zit u in zo’n bereik, zaag dan aan de onderkant. Te klein kunt u altijd nog opruimen, te groot nooit meer.

Maattabel: welke gatzaag bij welke toepassing

De maten hieronder zijn de gangbare gevallen in de Nederlandse woningbouw en installatie. Controleer altijd het datablad van het specifieke product, maar dit is wat u in negen van de tien gevallen tegenkomt.

Toepassing	Maat van het voorwerp	Aanbevolen zaagdiameter	Opmerking
Inbouwspot, klein	zaagmaat 55 tot 60 mm	55 of 60 mm	Neem de zaagmaat letterlijk over
Inbouwspot, standaard	zaagmaat 68 tot 75 mm	68, 70 of 75 mm	75 mm is het populairst bij nieuwbouw
Inbouwspot, groot	zaagmaat 80 tot 100 mm	80, 82 of 90 mm	Vaak renovatiespots en armaturen met driver
Inbouwdoos, massief (steen, beton)	doos Ø 68 mm	68 mm	Boordiepte 47 tot 50 mm
Inbouwdoos, holle wand	doos Ø 68 mm	68 mm	Zaag door de plaat, niet door de regel
Pvc-afvoer 32 mm (wastafel, condens)	buitendiameter 32 mm	40 mm	Ruimte voor manchet of kit
Pvc-afvoer 40 mm (gootsteen, douche)	buitendiameter 40 mm	50 mm	52 mm mag ook, standaardmaat
Pvc-afvoer 50 mm (bad, wasmachine)	buitendiameter 50 mm	60 tot 65 mm	Bij brandwerende manchet ruimer
Pvc-afvoer 75 mm (verzamelleiding)	buitendiameter 75 mm	82 tot 90 mm	82 mm is een standaard kernboormaat
Pvc-afvoer 110 mm (toilet, standleiding)	buitendiameter 110 mm	125 mm	Nooit krapper, de bocht moet er langs
Cv-leiding koper 15 mm	buitendiameter 15 mm	25 tot 32 mm	Ruimte voor isolatie en uitzetting
Cv-leiding koper 22 mm	buitendiameter 22 mm	32 tot 38 mm	Twee leidingen naast elkaar: 51 mm
Ventilatie, badkamerventilator	kanaal Ø 100 mm	102 tot 112 mm	Met muurdoorvoer altijd 112 mm
Ventilatie, afzuigkap	kanaal Ø 125 mm	132 tot 140 mm	Muurdoorvoer vraagt de ruimere maat
Ventilatie, zwaar afzuigsysteem	kanaal Ø 150 mm	157 tot 162 mm	162 mm is de gangbare kernboormaat
Airco, koelleidingen en condens	bundel van 2 leidingen	70 tot 82 mm	Zaag met afschot naar buiten

De vuistregel achter deze tabel: bij een leidingdoorvoer telt u 5 tot 12 mm op bij de buitendiameter van de buis. Klein bij dunne leidingen, ruim bij dikke en bij alles wat een manchet, een isolatieschil of een brandwerende afdichting krijgt.

Hieronder staan de gatzagen waarmee u de maten uit de tabel afdekt. Let bij aanschaf vooral op de opname, want die bepaalt of het blad op uw bestaande adapter past.

Waarom is 68 mm de standaard voor een inbouwdoos?

Een inbouwdoos voor een schakelaar of wandcontactdoos heeft in Nederland en Duitsland vrijwel altijd een buitendiameter van 68 mm. Die maat komt uit DIN 49073, de norm voor inbouwdozen voor installatiemateriaal tot 16 A en 250 V. De doos heeft een inbouwopening van ongeveer 60 mm en een diepte van 40 tot 50 mm, soms 60 mm bij veel bedrading.

Omdat de norm vastligt, is de hele keten erop afgestemd. Dozen, klemveren, schakelaarsokkels, afdekramen en gatzagen gaan allemaal uit van 68 mm. Daarom zit in vrijwel elke gatzaagset een 68 mm blad, ook al past die maat in geen enkele logische reeks.

Twee getallen die u erbij moet onthouden:

• Hart op hart 71 mm. Plaatst u twee dozen naast elkaar, dan zit er 71 mm tussen de middelpunten. Aftekenen doet u dus met een steek van 71 mm, niet met 68 mm.
• Boordiepte 47 tot 50 mm. Iets dieper dan de doos zelf. De draden moeten spanningsloos achter de doos kunnen liggen.

In beton en harde kalkzandsteen redt een bimetaal gatzaag van 68 mm het niet. Daar pakt u een diamant dozenboor. Bij wapening in het beton pakt u een natboor, want die blijft koel en snijdt door staal heen zonder het segment te verbranden. Een overzicht van de mogelijkheden staat bij de diamantboren voor droog boren en bij de natboorsystemen voor beton en gewapend werk.

Gatzaag, dozenboor of kernboor: wat is het verschil?

Alle drie zagen ze alleen de omtrek en laten ze de kern heel. Het verschil zit in de snijkant en in het materiaal waar ze voor bedoeld zijn.

Gereedschap	Snijkant	Materiaal	Machine
Gatzaag	Getande cilinder, bimetaal of hardmetaal	Hout, plaat, gips, kunststof, dunne metalen	Boormachine, accuschroefmachine
Dozenboor	Hardmetalen of diamantsegmenten	Steen, kalkzandsteen, snelbouw, beton	Boorhamer of klopboormachine
Kernboor	Diamantsegmenten of hardmetalen snijkanten	Beton, gewapend beton, natuursteen, dik staal	Kernboormachine of magneetboormachine

Praktisch komt het hierop neer. In hout, gipsplaat, mdf of kunststof pakt u een gatzaag met de juiste vertanding. Voor een inbouwdoos in een stenen wand pakt u een dozenboor in de boorhamer. Gaat u door gewapend beton of door een vloer van 200 mm, dan is dat werk voor een kernboor.

Een kernboor snijdt met minder aanzetkracht, omdat er minder materiaal verspaand hoeft te worden. Boven 100 mm in hard materiaal is dat het verschil tussen een gat in drie minuten en een verbrande gatzaag.

Bimetaal of hardmetaal getand?

Twee bladtypes, twee toepassingen. Het verkeerde type kiezen is de duurste fout die u met een gatzaag kunt maken.

Kenmerk	Bimetaal	Hardmetaal getand (TCT)
Opbouw	Verende rug met HSS-tanden, vaak met kobalt	Hardmetalen tanden op stalen lichaam
Sterk in	Staal, rvs, aluminium, koper, dun plaatwerk	Hout, mdf, multiplex, kunststof, zachte steen, tegels
Zwak in	Massief hout: loopt vol en brandt aan	Taai staal en rvs
Snelheid	Referentie	Tot ongeveer 5 keer sneller in hout
Standtijd	Referentie	Tot ongeveer 10 keer langer in hout

De meest gemaakte fout: een bimetaal blad in dik massief hout. De spaanruimte loopt vol, het blad gaat wrijven in plaats van snijden, het hout brandt aan en de tanden verliezen hun snede. Voor hout pakt u hardmetaal, of anders een speciale houtboor als u onder de 30 mm blijft.

Andersom: hardmetaal in rvs of taai constructiestaal betekent uitgebroken tanden. Daar wilt u een bimetaal blad met kobalt, laag toerental en boorolie.

Voor beton, tegels, natuursteen en gewapend werk houdt geen enkele gatzaag stand. Dat is diamantwerk.

Werkwijze: zo zaagt u het gat zonder schade

1. Teken het hart af, niet de omtrek. De centreerboor bepaalt de positie. Bij twee inbouwdozen zet u de hartlijnen op 71 mm uit elkaar.
2. Laat de centreerboor eerst grijpen. Zet de machine loodrecht, boor alleen met de centreerboor tot de tanden het materiaal net raken. Pas dan geeft u volle aanzet. Begint u met de tanden, dan loopt de gatzaag weg en krijgt u een ovaal gat.
3. Toerental omlaag bij grote diameters. Hoe harder het materiaal en hoe groter het gat, hoe lager het toerental. Zie de tabel hieronder.
4. Trek regelmatig terug. Om de paar seconden helemaal uit het gat. Dat koelt het blad en ruimt de spanen uit de spaanruimte. Volgelopen tanden snijden niet meer, ze wrijven.
5. Gebruik boorolie in metaal. Ook in aluminium. Dat verdubbelt gemakkelijk de standtijd.
6. Zet dun plaatmateriaal vast. Klem de plaat of leg er een offerplank onder. Zodra de tanden doorbreken, hapt de gatzaag in het plaatwerk en slaat het werkstuk rond. Dat is de meest voorkomende oorzaak van snijwonden bij dit werk.
7. Zaag van twee kanten bij uitscheuren. Zaag tot de centreerboor er net doorheen komt, draai het paneel om en zaag vanaf de andere kant terug. Geen uitgescheurde rand.

Welk toerental bij welke diameter?

Diameter	Staal	Rvs	Hout	Kunststof
14 mm	580 tpm	300 tpm	3000 tpm	580 tpm
20 mm	440 tpm	220 tpm	3000 tpm	440 tpm
30 mm	285 tpm	145 tpm	2400 tpm	285 tpm
40 mm	220 tpm	110 tpm	2100 tpm	220 tpm
50 mm	175 tpm	85 tpm	2000 tpm	175 tpm
75 mm	115 tpm	55 tpm	1500 tpm	115 tpm
100 mm	85 tpm	40 tpm	1000 tpm	85 tpm

Let op de rvs-kolom. Een 68 mm gat in rvs vraagt ongeveer 60 tpm. Dat is trager dan de meeste accuschroefmachines in de laagste stand halen. Gaat u die maat in rvs zagen, neem dan een machine met een echte lage stand en zet er gewicht op in plaats van snelheid.

Hoe krijgt u de kern eruit zonder het blad te vervormen?

Nooit met een schroevendraaier tussen het blad en de kern wrikken. Daarmee buigt u de rand van het zaagblad naar buiten. Een vervormde gatzaag loopt daarna altijd uit het hart en snijdt te ruim.

Wat wel werkt, in volgorde van voorkeur:

• Via de uitsparingen. Vrijwel elk blad heeft twee of drie sleuven in de zijkant. Steek daar een doorslag of een grote schroevendraaier doorheen en duw de kern naar buiten, in de lengte van het blad. Nooit zijwaarts.
• Via de adapter. Draai de gatzaag van de opname, trek de centreerboor uit de kern en duw de kern er met de centreerboor of een stift doorheen.
• Snelwisselopname met kernuitwerper. Trek de huls terug, kantel het blad, duw de kern eruit. Bij veel gaten achter elkaar scheelt dat aan het eind van de dag serieus tijd.
• Zaag twee inkepingen. Bij taai hout: zaag het gat, kantel de machine iets en zaag twee kleine inkepingen in de kern. Die valt er daarna zo uit.

Verwijder de kern altijd direct na het gat. Een kern die blijft zitten en afkoelt, klemt vast en is daarna veel lastiger eruit te krijgen.

De twee fouten die iedereen maakt

Te krap gezaagd

U meet de buis op, zaagt precies die diameter en de leiding gaat er met moeite in. Dat is geen succes maar een probleem. Een pvc-leiding zet uit bij warm water. Zit hij klem in het gat, dan krijgt u kraakgeluiden, spanning op de lijmverbinding en op termijn een lekkage bij de mof. Een cv-leiding die klem zit tegen metselwerk tikt bij elke opwarming.

Daarbij: een bocht of een mof is altijd dikker dan de buis. Een pvc 110 mof meet ongeveer 125 mm. Zaagt u 112 mm, dan krijgt u de leiding er wel doorheen maar het hulpstuk niet. Zaag 125 mm.

Te ruim gezaagd

De andere kant is net zo vervelend en veel moeilijker te herstellen. Zaagt u een inbouwspot op 82 mm terwijl de zaagmaat 75 mm was, dan dekt de afdekring van 85 mm nog maar 1,5 mm per zijde af. Bij het minste scheefzitten ziet u de gipsplaatrand. De klemveren pakken bovendien niet meer, en de spot zakt.

Een te ruim gat repareert u niet met kit. Reken vooraf door: buitendiameter min zaagmaat, gedeeld door twee, is uw overlap per zijde. Minder dan 4 mm is te krap.

Bij een inbouwdoos is te ruim net zo hinderlijk. De klemveren grijpen in de gatrand. Bij 72 mm in plaats van 68 mm draait de wandcontactdoos mee als u de stekker eruit trekt.

In gewapend beton is exact op maat blijven het lastigst. Een natboorsysteem houdt de diameter strak en loopt niet weg op de wapening.

Kort samengevat

• Zaag altijd de opgegeven zaagmaat of inbouwmaat, nooit de opgemeten buitendiameter van de afdekring.
• Bij leidingdoorvoeren telt u 5 tot 12 mm op bij de buitendiameter van de buis, en rekent u met de mof, niet met de buis.
• 68 mm is de vaste inbouwdoosmaat uit DIN 49073, met hart op hart 71 mm en een boordiepte van 47 tot 50 mm.
• Bimetaal voor metaal, hardmetaal voor hout en kunststof, diamant voor beton en tegels.
• Toerental omlaag naarmate de diameter groter en het materiaal harder wordt: 68 mm in rvs vraagt ongeveer 60 tpm.
• Duw de kern via de sleuven in de lengte naar buiten en wrik nooit zijwaarts, anders loopt het blad daarna uit het hart.